Kto wymyślił język polski? Pochodzenie i geneza polszczyzny

Pytanie o to, kto wymyślił język polski, choć często zadawane, opiera się na błędnym założeniu. Język polski, podobnie jak inne języki naturalne, nie został „wymyślony” przez konkretną osobę czy grupę osób. Jest on wynikiem wielowiekowej ewolucji, która rozpoczęła się od języków indoeuropejskich, poprzez prasłowiański, aż do wykształcenia się odrębnych języków zachodniosłowiańskich. W tym artykule przyjrzymy się fascynującej historii polszczyzny, jej korzeniom, najważniejszym etapom rozwoju oraz wpływom, które ukształtowały język, którym dziś posługuje się ponad 40 milionów ludzi.

Kiedy powstał język polski i od czego pochodzi?

Początki języka polskiego sięgają czasów, gdy plemiona słowiańskie zaczęły osiedlać się na terenach dzisiejszej Polski, co miało miejsce około VI-VII wieku n.e. Język polski nie powstał jednak z próżni – jest częścią większej rodziny języków indoeuropejskich, a dokładniej jej gałęzi słowiańskiej.

Korzenie indoeuropejskie i prasłowiańskie

Język polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego, którym posługiwała się wspólnota praindoeuropejska żyjąca około 3000-4000 lat p.n.e. na terenach między dolną Wołgą a Morzem Kaspijskim. W wyniku migracji ludów indoeuropejskich, około III wieku p.n.e. wykształcił się język prasłowiański, używany przez wspólnotę prasłowiańską.

Między VI a IX wiekiem n.e., w wyniku dalszych migracji i podziałów, z języka prasłowiańskiego wyodrębniły się trzy główne grupy językowe:

• Języki wschodniosłowiańskie (m.in. rosyjski, ukraiński, białoruski)
• Języki południowosłowiańskie (m.in. bułgarski, serbski, chorwacki, słoweński)
• Języki zachodniosłowiańskie (m.in. polski, czeski, słowacki, kaszubski)

Język polski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich, a dokładniej do podgrupy lechickiej, która obejmowała również języki pomorskie i połabski (obecnie wymarłe). Charakterystyczną cechą języków lechickich było m.in. zachowanie samogłosek nosowych (ą, ę), które zanikły w większości innych języków słowiańskich.

Ewolucja języka polskiego na przestrzeni wieków

Historia języka polskiego dzieli się na kilka okresów, które odzwierciedlają jego stopniowy rozwój i zmiany zachodzące pod wpływem różnych czynników historycznych, kulturowych i społecznych.

Okres staropolski (X-XV wiek)

Okres staropolski rozpoczyna się wraz z powstaniem państwa polskiego za panowania Mieszka I i przyjęciem chrztu w 966 roku. Chociaż oficjalnym językiem administracji i liturgii była łacina, język polski funkcjonował w mowie codziennej. Z tego okresu pochodzą pierwsze zabytki języka polskiego:

• Bulla gnieźnieńska (1136) – dokument zawierający ponad 400 polskich nazw miejscowości i imion
• Księga henrykowska (1270) – zawiera najstarsze zapisane zdanie w języku polskim: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” (Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij)
• Psałterz floriański (XIV w.) – pierwszy większy tekst w języku polskim, zawierający tłumaczenie psalmów
• Biblia królowej Zofii (XV w.) – pierwsze tłumaczenie Pisma Świętego na język polski

Język staropolski charakteryzował się bogatym systemem fleksyjnym, istnieniem liczby podwójnej (obok pojedynczej i mnogiej) oraz brakiem ustalonej ortografii.

Okres średniopolski (XVI-XVIII wiek)

Złoty wiek kultury polskiej (XVI w.) przyniósł rozkwit literatury w języku narodowym. Jan Kochanowski, Mikołaj Rej i inni twórcy udowodnili, że po polsku można tworzyć wyrafinowaną literaturę. W tym okresie:

• Ukształtował się rodzaj męskoosobowy
• Zanikł iloczas (różnicowanie długości samogłosek)
• Ujednolicono końcówki w celowniku, narzędniku i miejscowniku liczby mnogiej
• Pojawiły się pierwsze słowniki i gramatyki języka polskiego

Ważnym wydarzeniem było wydanie pierwszej pełnej Biblii w języku polskim – Biblii Leopolity (1561), a następnie Biblii Brzeskiej (1563) i Biblii Jakuba Wujka (1599).

Okres nowopolski (od końca XVIII wieku do 1939 roku)

W okresie zaborów (1795-1918) język polski stał się symbolem tożsamości narodowej. Mimo prób rusyfikacji i germanizacji, polszczyzna przetrwała dzięki literaturze romantycznej (Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid) i pozytywistycznej (Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa).

W XIX wieku podjęto próby normalizacji języka polskiego:

• Samuel Bogumił Linde opracował pierwszy nowoczesny słownik języka polskiego (1807-1814)
• Jan Baudouin de Courtenay wprowadził nowoczesne metody badań językoznawczych
• W 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości, język polski stał się oficjalnym językiem państwowym

Język współczesny (po 1939 roku)

Po II wojnie światowej język polski przeszedł dalsze zmiany, związane z przemianami społecznymi, politycznymi i technologicznymi. Współczesna polszczyzna charakteryzuje się:

• Uproszczeniem niektórych form gramatycznych
• Licznymi zapożyczeniami z języków obcych, szczególnie z angielskiego
• Rozwojem słownictwa specjalistycznego i technicznego
• Zmianami w wymowie i akcentowaniu

Obecnie nad poprawnością języka polskiego czuwa Rada Języka Polskiego, powołana w 1996 roku jako komitet problemowy przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk.

Najstarsze zachowane zdanie i słowa w języku polskim

Najstarszym zachowanym pełnym zdaniem w języku polskim jest fraza zapisana w Księdze henrykowskiej około 1270 roku: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” (Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Zdanie to wypowiedział czeski osadnik Boguchwał do swojej żony, gdy pomagał jej mleć ziarno na żarnach, co było wówczas uważane za zajęcie typowo kobiece.

Wcześniejsze ślady języka polskiego to pojedyncze słowa i nazwy własne, które można znaleźć w dokumentach łacińskich, takich jak:

• Bulla gnieźnieńska (1136) – zawiera ponad 400 polskich nazw miejscowości i imion, np. Żyrcin, Kleczków, Gin’schoua
• Kronika Galla Anonima (XII w.) – zawiera polskie słowo „grod” (gród)
• Kronika Wincentego Kadłubka (XIII w.) – zawiera polskie frazy, w tym „Gorze nam się stało” (Biada nam się stało)

Warto zauważyć, że w tym okresie nie istniała jeszcze ustalona ortografia, dlatego te same słowa mogły być zapisywane na różne sposoby, w zależności od tego, jak pisarz interpretował dźwięki języka polskiego przy użyciu alfabetu łacińskiego.

Wpływy obce w języku polskim – skąd czerpaliśmy?

Język polski, jak każdy żywy język, rozwijał się nie tylko wewnętrznie, ale także pod wpływem kontaktów z innymi kulturami i językami. Na przestrzeni wieków polszczyzna wchłonęła wiele zapożyczeń, które wzbogaciły jej słownictwo i przyczyniły się do jej rozwoju.

Wpływy łacińskie i greckie

Najstarsze i najliczniejsze zapożyczenia w języku polskim pochodzą z łaciny, co związane jest z przyjęciem chrześcijaństwa i rozwojem kultury piśmiennej. Z łaciny pochodzą takie słowa jak:

• Terminologia religijna: msza, kościół, ołtarz, anioł
• Terminologia naukowa: uniwersytet, student, lekcja, gramatyka
• Terminologia prawnicza: dokument, testament, notariusz, paragraf

Z greki, często za pośrednictwem łaciny, pochodzą takie słowa jak: filozofia, matematyka, geografia, biblioteka.

Wpływy czeskie

W okresie średniowiecza silny wpływ na język polski miał język czeski, który wcześniej rozwinął piśmiennictwo i terminologię chrześcijańską. Z czeskiego pochodzą takie słowa jak:

• obywatel, władza, własność
• powab, wdzięk, hańba
• małżeństwo, ślub, wesele

Wpływy niemieckie

Kontakty handlowe i osadnictwo niemieckie w miastach polskich przyniosły liczne zapożyczenia związane z rzemiosłem, handlem i życiem miejskim:

• Rzemiosło: warsztat, majster, rynek, szlif, drut
• Handel: handel, rachunek, koszt, cecha, jarmark
• Życie codzienne: sznur, dach, cegła, ratusz, burmistrz

Wpływy włoskie i francuskie

W okresie renesansu i baroku silne były wpływy włoskie, związane z kulturą, sztuką i muzyką:

• Sztuka i muzyka: opera, aria, sonata, freski, akwarela
• Architektura: balkon, fontanna, galeria, pałac
• Kulinaria: makaron, sałata, kalafior, pomidor

Z kolei w XVII i XVIII wieku dominowały wpływy francuskie, związane z modą, dyplomacją i życiem towarzyskim:

• Moda: biżuteria, garderoba, fryzura, makijaż
• Dyplomacja: ambasador, attache, negocjacje
• Życie towarzyskie: bal, salon, awans, komplement

Wpływy współczesne

W XX i XXI wieku dominującym źródłem zapożyczeń stał się język angielski, szczególnie w dziedzinach takich jak:

• Technologia: komputer, internet, smartfon, aplikacja
• Biznes: marketing, menedżer, budżet, lider
• Kultura popularna: film, hit, fan, show, weekend

Wszystkie te wpływy przyczyniły się do wzbogacenia języka polskiego, czyniąc go bardziej elastycznym i zdolnym do wyrażania różnorodnych pojęć i idei.

Język polski w rodzinie języków słowiańskich

Język polski należy do rodziny języków indoeuropejskich, a w jej ramach do grupy języków słowiańskich. Wśród języków słowiańskich wyróżniamy trzy główne podgrupy:

Języki zachodniosłowiańskie

Do tej grupy, oprócz polskiego, należą:

• Czeski i słowacki
• Języki łużyckie (górnołużycki i dolnołużycki)
• Kaszubski (uznawany czasem za dialekt języka polskiego, a czasem za odrębny język)
• Wymarłe języki połabski i pomorski

Języki zachodniosłowiańskie charakteryzują się m.in. zachowaniem grup spółgłoskowych *kv, *gv (np. polskie „kwiat”, czeskie „květ” vs. rosyjskie „цвет”), zachowaniem *dl, *tl (np. polskie „mydło” vs. rosyjskie „мыло”) oraz brakiem pełnogłosu (np. polskie „krowa” vs. rosyjskie „корова”).

Języki wschodniosłowiańskie

Do tej grupy należą:

• Rosyjski
• Ukraiński
• Białoruski
• Rusiński

Języki południowosłowiańskie

Do tej grupy należą:

• Bułgarski i macedoński
• Serbski, chorwacki, bośniacki i czarnogórski
• Słoweński
• Staro-cerkiewno-słowiański (język liturgiczny)

Wszystkie języki słowiańskie wywodzą się z języka prasłowiańskiego, który z kolei wywodzi się z języka praindoeuropejskiego. Mimo różnic, języki słowiańskie zachowują wiele wspólnych cech, takich jak bogaty system fleksyjny, podobne słownictwo podstawowe i podobne struktury gramatyczne.

Język polski, choć należy do grupy zachodniosłowiańskiej, ma również pewne cechy wspólne z językami wschodniosłowiańskimi, co wynika z geograficznego położenia Polski na pograniczu tych dwóch grup językowych.

Standaryzacja i rozwój współczesnego języka polskiego

Proces standaryzacji języka polskiego, czyli ustalania jego norm i zasad, trwał wiele wieków i był związany z rozwojem piśmiennictwa, edukacji i instytucji państwowych.

Pierwsze próby standaryzacji

Pierwsze próby ujednolicenia języka polskiego podjęto w XVI wieku, w okresie renesansu. Mikołaj Rej, nazywany „ojcem literatury polskiej”, jako pierwszy zaczął konsekwentnie pisać po polsku, a nie po łacinie. Jan Kochanowski udowodnił, że język polski nadaje się do tworzenia wyrafinowanej poezji. W tym okresie powstały też pierwsze gramatyki i słowniki języka polskiego:

• „Ortografia polska” Stanisława Murzynowskiego (1551)
• „Nowy karakter polski” Jana Januszowskiego (1594)
• „Thesaurus polono-latino-graecus” Grzegorza Knapskiego (1621)

XIX-wieczne reformy

Kluczowym momentem w standaryzacji języka polskiego było wydanie „Słownika języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego (1807-1814), który zawierał około 60 000 haseł i był pierwszym nowoczesnym słownikiem języka polskiego. W XIX wieku powstały też ważne prace językoznawcze:

• „Gramatyka języka polskiego” Onufrego Kopczyńskiego
• „Zasady pisowni polskiej” Jana Baudouina de Courtenay
• „Słownik warszawski” pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego

Współczesne instytucje i reformy

W XX wieku przeprowadzono kilka reform ortografii polskiej, m.in. w latach 1918, 1936 i 1956. Obecnie nad poprawnością języka polskiego czuwa Rada Języka Polskiego, powołana w 1996 roku jako komitet problemowy przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Do jej zadań należy:

• Analiza i ocena stanu języka polskiego
• Rozstrzyganie wątpliwości językowych
• Opiniowanie nazw firm, produktów i usług
• Popularyzacja wiedzy o języku polskim

W 1999 roku uchwalono ustawę o języku polskim, która reguluje kwestie związane z ochroną języka polskiego i jego używaniem w życiu publicznym.

Współczesny język polski, choć oparty na wielowiekowej tradycji, wciąż się rozwija, adaptując się do zmieniających się warunków społecznych, kulturowych i technologicznych. Pojawiają się nowe słowa, zmieniają się znaczenia istniejących, ewoluują formy gramatyczne. Język polski, jak każdy żywy język, jest organizmem dynamicznym, który odzwierciedla zmiany zachodzące w społeczeństwie i kulturze.

Podsumowanie: język polski jako wynik ewolucji, a nie „wynalazek”

Wracając do pytania postawionego na początku: kto wymyślił język polski? Odpowiedź brzmi: nikt konkretny. Język polski, podobnie jak inne języki naturalne, nie został „wymyślony” przez jedną osobę czy grupę osób, lecz jest wynikiem długotrwałego procesu ewolucji językowej, który trwał tysiące lat.

Język polski wyewoluował z języka praindoeuropejskiego, poprzez prasłowiański, aż do wykształcenia się odrębnych języków zachodniosłowiańskich. Na jego kształt wpłynęły czynniki geograficzne, historyczne, kulturowe i społeczne, a także kontakty z innymi językami i kulturami.

Choć nie możemy wskazać „wynalazcy” języka polskiego, możemy wymienić osoby, które przyczyniły się do jego rozwoju i standaryzacji: Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Samuela Bogumiła Lindego, Jana Baudouina de Courtenay i wielu innych uczonych, pisarzy i działaczy kulturalnych.

Język polski, z jego bogatą historią i złożoną strukturą, jest nie tylko narzędziem komunikacji, ale także skarbnicą wiedzy o historii, kulturze i tożsamości narodu polskiego. Jego ewolucja trwa nadal, a my wszyscy, jako jego użytkownicy, mamy wpływ na jego kształt i przyszłość.

Źródła

[1] Klemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa: PWN, 1999. https://www.pwn.pl/

[2] Długosz-Kurczabowa K., Dubisz S., Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. https://www.wuw.pl/

[3] Walczak B., Zarys dziejów języka polskiego, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999. https://wuwr.pl/

[4] Bajerowa I., Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku, Wrocław: Ossolineum, 1964. https://ossolineum.pl/

[5] Urbańczyk S., Encyklopedia języka polskiego, Wrocław: Ossolineum, 1991. https://ossolineum.pl/

[6] Rada Języka Polskiego, Oficjalna strona internetowa. https://rjp.pan.pl/

[7] Instytut Języka Polskiego PAN, Oficjalna strona internetowa. https://ijp.pan.pl/