Kto napisał Makbeta? Autor, czas powstania i ciekawostki

Makbet to jedna z najsłynniejszych tragedii w historii literatury światowej, która od wieków fascynuje czytelników, widzów teatralnych i badaczy literatury. Opowieść o ambicji, zdradzie, władzy i moralnym upadku głównego bohatera pozostaje aktualna nawet po upływie ponad czterech stuleci od jej powstania. Autorem tego wybitnego dzieła jest William Szekspir, angielski dramatopisarz i poeta, uznawany za jednego z najwybitniejszych twórców literatury wszech czasów. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej postaci autora Makbeta, okolicznościom powstania dzieła oraz interesującym ciekawostkom związanym zarówno z samą sztuką, jak i jej twórcą.

William Szekspir – autor Makbeta

William Szekspir, urodzony w 1564 roku w Stratford-upon-Avon w Anglii, jest powszechnie uznawany za autora Makbeta oraz wielu innych wybitnych dzieł dramatycznych. Jego twórczość obejmuje 38 sztuk teatralnych, 154 sonety oraz kilka innych poematów, które na stałe wpisały się w kanon literatury światowej. Szekspir był nie tylko dramatopisarzem, ale również aktorem i współwłaścicielem grupy teatralnej znanej jako „Lord Chamberlain’s Men” (później przemianowanej na „King’s Men”).

Stratford-upon-Avon – miejsce urodzenia autora Makbeta

Szekspir tworzył w okresie renesansu, zwanym w Anglii epoką elżbietańską (za panowania królowej Elżbiety I) oraz jakobińską (za panowania króla Jakuba I). Był człowiekiem wszechstronnie utalentowanym, o niezwykłej wyobraźni i głębokim zrozumieniu ludzkiej natury. Jego dzieła charakteryzują się bogactwem języka, złożonymi postaciami oraz uniwersalnymi tematami, które pozostają aktualne do dziś.

Życie i twórczość Williama Szekspira

Choć William Szekspir jest jednym z najsłynniejszych pisarzy w historii, paradoksalnie wiemy stosunkowo niewiele o jego życiu prywatnym. Urodził się prawdopodobnie 23 kwietnia 1564 roku (data chrztu: 26 kwietnia) w rodzinie rękawicznika Johna Szekspira i Mary Arden. W wieku 18 lat poślubił Anne Hathaway, z którą miał troje dzieci: Susannę oraz bliźnięta – Hamneta i Judith.

Dom rodzinny Williama Szekspira w Stratford-upon-Avon

Około 1585-1592 roku Szekspir przeniósł się do Londynu, gdzie rozpoczął karierę teatralną. W stolicy Anglii szybko zdobył uznanie jako dramatopisarz, a jego sztuki były wystawiane w najważniejszych teatrach, w tym w słynnym Globe Theatre, którego był współwłaścicielem. Twórczość Szekspira dzieli się zazwyczaj na kilka okresów: wczesny (komedie i kroniki historyczne), średni (wielkie tragedie, w tym Makbet) oraz późny (tzw. romanse).

William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku w Stratford-upon-Avon, dokąd powrócił w ostatnich latach życia. Jego spuścizna literacka, w tym Makbet, przetrwała próbę czasu i do dziś inspiruje kolejne pokolenia artystów, badaczy i miłośników literatury na całym świecie.

Kiedy powstał Makbet? Data powstania tragedii

Makbet, jedna z najsłynniejszych tragedii Szekspira, powstał prawdopodobnie w latach 1606-1607. Dokładna data napisania dzieła nie jest znana, jednak badacze literatury wskazują na ten okres ze względu na liczne odniesienia historyczne zawarte w tekście oraz okoliczności polityczne, które mogły zainspirować autora.

Strona z pierwszego wydania Makbeta opublikowanego w First Folio w 1623 roku

Kontekst historyczny powstania Makbeta

Makbet powstał na początku panowania króla Jakuba I Stuarta (1603-1625), który przed objęciem tronu Anglii był królem Szkocji jako Jakub VI. Ten kontekst historyczny ma istotne znaczenie dla zrozumienia okoliczności powstania dzieła. Jakub I był żywo zainteresowany tematyką szkocką oraz zjawiskiem czarownictwa – napisał nawet traktat „Daemonologie” (1597), poświęcony temu zagadnieniu.

Król Jakub I Stuart, za którego panowania William Szekspir napisał Makbeta

Warto zauważyć, że Jakub I był bezpośrednim potomkiem Banqua, jednego z bohaterów dramatu, co mogło być formą pochlebstwa ze strony Szekspira wobec nowego monarchy. Ponadto, tragedia powstała krótko po tzw. Spisku Prochowym (Gunpowder Plot) z 1605 roku, nieudanej próbie zamachu na króla i parlament. Te wydarzenia mogły wpłynąć na sposób przedstawienia tematyki zdrady, uzurpacji władzy i konsekwencji moralnych czynów, które są kluczowe dla fabuły Makbeta.

Pierwsze znane wystawienie Makbeta miało miejsce prawdopodobnie w 1606 roku w teatrze Globe w Londynie. Sztuka została opublikowana po raz pierwszy w tzw. First Folio, zbiorze dzieł Szekspira wydanym w 1623 roku, już po śmierci autora. Jest to najkrótsza z tragedii Szekspira, co skłoniło niektórych badaczy do przypuszczeń, że zachowany tekst mógł zostać skrócony na potrzeby wystawienia teatralnego.

Fabuła i główne motywy Makbeta

Makbet opowiada historię szkockiego generała, który po usłyszeniu przepowiedni trzech wiedźm i pod wpływem ambicji swojej żony, decyduje się zamordować króla Duncana, aby samemu zająć tron. Zbrodnia ta jest jednak dopiero początkiem spirali przemocy i moralnego upadku głównego bohatera, który aby utrzymać władzę, popełnia kolejne morderstwa, pogrążając się w paranoi i wyrzutach sumienia.

Spotkanie Makbeta z trzema wiedźmami – kluczowa scena tragedii Szekspira

Główne motywy w Makbecie to żądza władzy, ambicja, poczucie winy, zdrada, nadprzyrodzoność oraz relacja między przeznaczeniem a wolną wolą. Szekspir mistrzowsko ukazuje psychologiczną transformację głównego bohatera – od szanowanego wodza do tyrana dręczonego wyrzutami sumienia. Równie fascynująca jest postać Lady Makbet, która początkowo jawi się jako siła napędowa zbrodni, by później popaść w obłęd spowodowany poczuciem winy.

Lady Makbet w słynnej scenie obłędu – „Precz, przeklęta plamo!”

Makbet jest także tragedią o konsekwencjach naruszenia naturalnego porządku. Zabójstwo prawowitego króla prowadzi do chaosu nie tylko w państwie, ale również w naturze, co symbolizują liczne nadprzyrodzone zjawiska opisane w sztuce. Dzieło Szekspira pokazuje, że zbrodnia zawsze pociąga za sobą karę, a władza zdobyta niemoralnie nie może przynieść szczęścia.

Ciekawostki o Makbecie i Williamie Szekspirze

Zarówno sam Makbet, jak i jego autor, William Szekspir, są źródłem wielu fascynujących ciekawostek, które wzbogacają nasze rozumienie tego wybitnego dzieła i jego twórcy. Oto kilka interesujących faktów, które mogą zaskoczyć nawet osoby dobrze zaznajomione z literaturą szekspirowską.

Przesądy teatralne związane z Makbetem

Makbet jest uważany za sztukę przynoszącą pecha w środowisku teatralnym. Aktorzy i reżyserzy często unikają wymawiania jej tytułu w teatrze, nazywając ją zamiast tego „Sztuką Szkocką” lub „Tragedią Szkocką”. Według przesądu, wypowiedzenie słowa „Makbet” w garderobie lub na scenie (poza faktycznym przedstawieniem) może sprowadzić nieszczęście. Istnieje wiele teorii na temat pochodzenia tego przesądu – jedna z nich mówi, że pierwsze przedstawienia były nawiedzane przez wypadki i tragedie, inna sugeruje, że teatry w trudnej sytuacji finansowej często wystawiały Makbeta jako ostatnią deskę ratunku, co doprowadziło do skojarzenia sztuki z bankructwem.

Aktorzy w garderobie przed wystawieniem „Sztuki Szkockiej” – zgodnie z przesądem unikają wymawiania tytułu „Makbet”

Historyczna inspiracja

Szekspir oparł swoją tragedię na prawdziwej historii szkockiego króla Makbeta, który panował w latach 1040-1057. Jednak dramatopisarz znacząco zmienił fakty historyczne, czerpiąc głównie z „Kronik Anglii, Szkocji i Irlandii” Raphaela Holinsheda. W rzeczywistości historyczny Makbet panował przez 17 lat i był uważany za dobrego władcę, a nie tyrana przedstawionego w sztuce. Ponadto, prawdziwa Lady Makbet (Gruoch) miała o wiele mniejszy wpływ na decyzje męża niż jej literacki odpowiednik.

Strona z Kronik Holinsheda, które posłużyły Szekspirowi jako inspiracja do napisania Makbeta

Najkrótsza tragedia Szekspira

Makbet jest najkrótszą tragedią w dorobku Williama Szekspira. Liczy około 2100 linii tekstu, podczas gdy przeciętna tragedia szekspirowska ma ich około 3000. Ta zwięzłość przyczynia się do intensywności dramatu i szybkiego tempa akcji. Niektórzy badacze sugerują, że oryginalny tekst mógł być dłuższy, ale został skrócony na potrzeby przedstawień teatralnych lub że niektóre fragmenty zostały utracone.

Słynne cytaty z Makbeta

Makbet zawiera wiele słynnych cytatów, które na stałe weszły do kanonu literatury światowej i są często przytaczane w różnych kontekstach kulturowych. Do najbardziej znanych należą: „Życie jest tylko przechodnim półcieniem, nędznym aktorem, który swoją rolę przez parę godzin odgrywa na scenie i w nicość przepada” oraz „Co ma być, to będzie” (w oryginale: „What’s done is done”). Szczególnie pamiętna jest także kwestia Lady Makbet: „Precz, przeklęta plamo!” („Out, damned spot!”), wyrażająca jej obsesyjne próby zmycia niewidzialnej krwi z rąk.

Scena z monologiem Makbeta zawierającym słynny cytat o życiu jako „przechodnim półcieniu”

Adaptacje filmowe i teatralne

Makbet doczekał się niezliczonych adaptacji teatralnych, filmowych, operowych i baletowych. Wśród najsłynniejszych ekranizacji można wymienić wersję Orsona Wellesa z 1948 roku, film Akiry Kurosawy „Tron we krwi” (1957), adaptację Romana Polańskiego z 1971 roku oraz nowszą produkcję Justina Kurzela z 2015 roku z Michaelem Fassbenderem w roli głównej. Każda z tych adaptacji wnosi nowe spojrzenie na klasyczną tragedię Szekspira, podkreślając jej uniwersalność i ponadczasowość.

Kadr z filmowej adaptacji Makbeta w reżyserii Romana Polańskiego (1971)

Podsumowanie: znaczenie Makbeta w literaturze światowej

Makbet, napisany przez Williama Szekspira na początku XVII wieku, pozostaje jednym z najważniejszych dzieł w historii literatury światowej. Ta mroczna tragedia o ambicji, władzy i moralnym upadku nie tylko przetrwała próbę czasu, ale wciąż inspiruje kolejne pokolenia artystów, badaczy i czytelników.

Uniwersalność tematów poruszanych w Makbecie sprawia, że dzieło to pozostaje aktualne nawet po upływie ponad czterech stuleci od jego powstania. Szekspir w mistrzowski sposób ukazał złożoność ludzkiej natury, kreując postacie, które mimo swoich mrocznych czynów, budzą w czytelniku nie tylko odrazę, ale również współczucie i zrozumienie.

Odpowiadając na pytanie „kto napisał Makbeta”, możemy z całą pewnością wskazać na Williama Szekspira jako autora tego wybitnego dzieła. Mimo różnych teorii spiskowych kwestionujących jego autorstwo, większość badaczy literatury zgadza się, że to właśnie Szekspir stworzył tę ponadczasową tragedię, która do dziś fascynuje swoją głębią psychologiczną, poetyckim językiem i uniwersalnym przesłaniem.

Współczesne wystawienie Makbeta w teatrze – dowód na ponadczasowość dzieła Szekspira

Makbet, jako jedno z arcydzieł literatury światowej, będzie zapewne inspirował i fascynował kolejne pokolenia, przypominając o uniwersalnych prawdach dotyczących ludzkiej natury, ambicji, władzy i konsekwencji moralnych wyborów. Dzieło Szekspira, mimo upływu czasu, nie traci na aktualności, a jego przesłanie pozostaje równie istotne dla współczesnego czytelnika, jak było dla widzów teatru Globe na początku XVII wieku.