„Chłopcy z Placu Broni” to jedna z najbardziej rozpoznawalnych powieści dla młodzieży, która od ponad wieku porusza serca czytelników na całym świecie. Historia chłopców walczących o swój plac zabaw stała się uniwersalnym symbolem przyjaźni, lojalności i poświęcenia. Dla wielu pokoleń Polskich czytelników przygody Nemeczka, Boki i ich przyjaciół stanowiły ważną część dzieciństwa. Ale kto stoi za tą niezwykłą opowieścią? Poznajmy bliżej autora, który stworzył ten ponadczasowy świat.
Geneza powstania „Chłopców z Placu Broni” – jak powstała książka
Budapeszt z początku XX wieku – miejsce akcji powieści
Geneza powstania „Chłopców z Placu Broni” jest dość interesująca i wiąże się z sytuacją finansową autora. W początkach swojej kariery Molnár pracował jako dziennikarz i tłumacz literatury francuskiej. Choć jego artykuły cieszyły się popularnością, pisarz często wydawał zarobione pieniądze na rozrywki, co prowadziło do problemów finansowych.
W 1907 roku wydawnictwo Franklin zaproponowało Molnárowi napisanie powieści dla młodzieży. Pisarz, potrzebując środków do życia, przyjął tę propozycję. Tak powstała książka zatytułowana w języku węgierskim „A Pál utcai fiúk” (dosłownie: „Chłopcy z ulicy Pawła”), która w Polsce została wydana jako „Chłopcy z Placu Broni”.
Co ciekawe, Molnár sprzedał wydawnictwu prawa autorskie za 1000 koron i nie zarobił na książce więcej, mimo że stała się ona międzynarodowym bestsellerem. Podobna sytuacja powtórzyła się, gdy w latach 30. Hollywood wyprodukował film oparty na tej powieści – cały zysk zainkasowało wydawnictwo Franklin, nie wypłacając Molnárowi honorarium.
Kiedy powstała książka „Chłopcy z Placu Broni”?
Okładka pierwszego wydania „A Pál utcai fiúk” z 1907 roku
Powieść „Chłopcy z Placu Broni” została napisana i opublikowana w 1907 roku. Początkowo ukazała się w odcinkach w węgierskiej gazecie młodzieżowej, a następnie została wydana w formie książkowej przez wydawnictwo Franklin. Warto zaznaczyć, że w tym samym roku Molnár napisał także swoją najsłynniejszą sztukę teatralną „Diabeł”, która odniosła ogromny sukces na scenach całej Europy.
Do Polski „Chłopcy z Placu Broni” trafili dopiero w 1913 roku, kiedy to Janina Mortkowiczowa przetłumaczyła powieść ze skróconej wersji niemieckiej. Co ciekawe, to właśnie Mortkowiczowa zmieniła oryginalny tytuł „Chłopcy z ulicy Pawła” na znany nam „Chłopcy z Placu Broni”, uznając, że lepiej oddaje on istotę powieści.
W 1989 roku wydawnictwo „Nasza Księgarnia” wydało nową, pełną wersję powieści przełożonej bezpośrednio z węgierskiego oryginału przez Tadeusza Olszańskiego. Mimo to, zachowano tytuł wprowadzony przez Mortkowiczową, który na stałe wszedł do polskiej świadomości kulturowej.
Gatunek literacki „Chłopców z Placu Broni” – do jakiego gatunku należy dzieło?
Kadr z ekranizacji powieści ukazujący militarną organizację chłopców
„Chłopcy z Placu Broni” to powieść dla młodzieży o charakterze obyczajowo-przygodowym. Dzieło Ferenca Molnára łączy w sobie elementy powieści realistycznej z powieścią inicjacyjną, ukazującą proces dojrzewania młodych bohaterów. Można ją również zaliczyć do nurtu literatury pedagogicznej, gdyż zawiera wyraźne przesłanie moralne i wychowawcze.
Powieść ma charakter uniwersalny, co przyczyniło się do jej międzynarodowego sukcesu. Porusza tematy bliskie młodym ludziom niezależnie od epoki i miejsca: przyjaźń, honor, lojalność, poświęcenie, a także pierwsze zetknięcie ze śmiercią i utratą. Molnár w mistrzowski sposób ukazał świat widziany oczami dzieci, z ich własnymi kodeksami postępowania i hierarchiami.
Elementy charakterystyczne dla gatunku obecne w powieści:
- Wyraźnie zarysowani młodzi bohaterowie z różnymi charakterami
- Konflikt między dwiema grupami rówieśniczymi
- Motyw obrony terytorium jako metafora patriotyzmu
- Przejrzysta struktura fabularna z wyraźnym punktem kulminacyjnym
- Obecność postaci zdrajcy i bohatera gotowego do największych poświęceń
- Dydaktyczny wymiar opowieści
Jakie inne książki napisał Ferenc Molnár? – Bibliografia autora
Ferenc Molnár podczas pracy nad swoimi utworami
Ferenc Molnár był niezwykle płodnym pisarzem. Jego dorobek literacki obejmuje powieści, opowiadania, nowele, reportaże oraz sztuki teatralne. Choć „Chłopcy z Placu Broni” przyniosły mu największą popularność, szczególnie w Polsce, na świecie Molnár był bardziej znany jako dramaturg.
Najważniejsze powieści Ferenca Molnára:
- „Az éhes város” („Głodne miasto”, 1900) – pierwsza powieść autora
- „Egy gazdátlan csónak története” (1901)
- „Rabok” (1908)
- „Andor” (1918) – powieść o zatracie tożsamości
- „Gőzoszlop” (1926)
- „A zenélő angyal” (1933)
- „A zöld huszár” (1937)
- „Őszi utazás” (1939)
- „Isten veled szívem” (1947)
- „Útitárs a száműzetésben” (1950) – notatki autobiograficzne
Najsłynniejsze sztuki teatralne:
- „Az ördög” („Diabeł”, 1907) – pierwsza sztuka, która przyniosła mu międzynarodowy rozgłos
- „Liliom” (1909) – uważana za najwybitniejsze dzieło dramatyczne Molnára
- „A Testőr” („Gwardzista”, 1910)
- „A hattyú” („Łabędź”, 1920)
- „Játék a kastélyban” („Gry pałacowe”, 1926)
- „Olympia” (1928)
- „A jó tündér” („Dobra wróżka”, 1930)
- „Delila” (1938)
Warto wspomnieć, że sztuka „Liliom” stała się podstawą słynnego musicalu „Carousel” z muzyką Richarda Rodgersa i tekstami Oscara Hammersteina, a wiele innych utworów Molnára doczekało się adaptacji filmowych, w tym hollywoodzkich.
Dlaczego Ferenc Molnár napisał „Chłopców z Placu Broni”?
Pusty plac (grund) między kamienicami w Budapeszcie – inspiracja dla powieści
Bezpośrednim powodem napisania „Chłopców z Placu Broni” była propozycja finansowa od wydawnictwa Franklin. Molnár, który często miał problemy finansowe wynikające z jego rozrzutnego stylu życia, przyjął zlecenie napisania powieści dla młodzieży, aby podreperować swój budżet.
Jednak poza motywacją finansową, istniały głębsze przyczyny, które wpłynęły na kształt i przesłanie powieści:
- Molnár chciał stworzyć opowieść o wartościach uniwersalnych, takich jak przyjaźń, honor i poświęcenie
- Powieść odzwierciedla napięcia społeczne i polityczne schyłkowego okresu monarchii austro-węgierskiej
- Plac Broni (w oryginale grund przy ulicy Pawła) staje się metaforą małej ojczyzny, którą bohaterowie są gotowi bronić za wszelką cenę
- Autor chciał ukazać świat widziany oczami dzieci, z ich własnymi kodeksami i hierarchiami
Jak zauważył krytyk literacki Tadeusz Olszański: „Książka zawdzięczała powodzenie temu, że zarysowano w niej wyrazistą postać dowódcy i dwóch zwaśnionych ze sobą grup chłopców. Jest tam bohaterstwo, obrona swojego terytorium, zdrajca i zabawni koledzy. To była zabawa w małą ojczyznę. Plac Broni był dla tych chłopców małą ojczyną, skrawkiem ziemi, który każdy z nich chciał mieć dla siebie.”
Warto dodać, że choć Molnár nie zarobił fortuny na „Chłopcach z Placu Broni”, powieść ta przyniosła mu międzynarodową sławę i uznanie, które trwają do dziś.
Ciekawostki o Ferencu Molnárze i „Chłopcach z Placu Broni”
Kadr z ekranizacji „Chłopców z Placu Broni” z 1969 roku, nominowanej do Oscara
Fascynujące fakty o autorze i jego najsłynniejszej powieści:
- Oryginalny tytuł powieści to „A Pál utcai fiúk”, co dosłownie oznacza „Chłopcy z ulicy Pawła”. Tytuł „Chłopcy z Placu Broni” to inwencja polskiej tłumaczki, Janiny Mortkowiczowej
- Powieść została przetłumaczona na ponad 40 języków i wydana na całym świecie w setkach tysięcy egzemplarzy
- W Polsce do 2007 roku wydrukowano blisko 2,5 mln egzemplarzy tej powieści, obejmujących łącznie 41 wydań
- Książka doczekała się siedmiu adaptacji filmowych, w tym węgiersko-amerykańskiej produkcji z 1969 roku, która była nominowana do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny
- Molnár sprzedał prawa do książki za jedyne 1000 koron i nie zarobił na niej więcej, mimo jej ogromnego sukcesu
- W latach 60. XX wieku na Węgrzech wybuchł literacki szał, gdy pewien mężczyzna o nazwisku Jozef Jezik twierdził, że jest przyjacielem Molnára z dzieciństwa i to na nim autor wzorował postać Nemeczka
- Choć krytycy literaccy udowodnili, że Jezik był oszustem, który chciał dorobić do emerytury, nie zahamowało to popularności książki, która powróciła do węgierskich szkół
- W przeciwieństwie do polskiego tłumaczenia, w oryginale wrogowie chłopców z ulicy Pawła nie byli „czerwonoskórymi”, lecz „czerwonokoszulowymi” – nawiązanie do powstańców Garibaldiego
- W 2022 roku ukazało się nowe polskie tłumaczenie powieści autorstwa Wojciecha Maziarskiego pod oryginalnym tytułem „Chłopaki z ulicy Pawła”
Ferenc Molnár – życiorys i prezentacja autora
Ferenc Molnár w późniejszym okresie życia, podczas emigracji w Nowym Jorku
Najważniejsze fakty z życia Ferenca Molnára:
Młodość i początki kariery
- Urodził się 12 stycznia 1878 roku w Budapeszcie w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej
- Jego ojciec, Mór Neumann, był cenionym lekarzem wojskowym
- W 1895 roku ukończył gimnazjum kalwińskie z wyróżnieniem
- Studiował prawo na Uniwersytecie w Budapeszcie, a później w Genewie
- Po powrocie do Budapesztu zmienił nazwisko z Neumann na Molnár (węg. „młynarz”)
- Jeszcze w czasie studiów nawiązał współpracę z budapeszteńskimi gazetami jako korespondent
- Od 1897 roku zajmował się głównie własną twórczością literacką
Dojrzała twórczość i emigracja
- W latach 1914-1916 był korespondentem wojennym na froncie wschodnim I wojny światowej
- W 1918 roku został powołany w skład Węgierskiej Akademii Nauk
- W 1927 roku odwiedził Stany Zjednoczone, gdzie został przyjęty w Białym Domu przez prezydenta Calvina Coolidge’a
- W 1935 roku otrzymał Laur Korwina z rąk węgierskiego regenta Miklósa Horthyego
- Po dojściu Hitlera do władzy jego sztuki zostały zakazane w Niemczech ze względu na żydowskie pochodzenie
- W połowie lat 30. XX wieku wyemigrował do Szwajcarii
- 12 stycznia 1940 roku, w dniu swoich 62. urodzin, przybył do Nowego Jorku
- Zamieszkał w nowojorskim Hotelu Plaza, który stał się jego domem aż do śmierci
- Zmarł 1 kwietnia 1952 roku w Nowym Jorku na raka żołądka
Życie osobiste:
Ferenc Molnár był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Margit Vészi, z którą miał córkę Mártę. Drugie małżeństwo zawarł z aktorką Sári Fedák, a trzecie z aktorką Lili Darvas. Był znany ze swojego hedonistycznego stylu życia – biesiadował całymi nocami w budapeszteńskiej kawiarni artystycznej „New York”, wdawał się w romanse i uprawiał hazard. Jego burzliwe życie osobiste często znajdowało odzwierciedlenie w jego twórczości.
Znaczenie i dziedzictwo:
Ferenc Molnár jest uznawany za jednego z najwybitniejszych węgierskich pisarzy XX wieku. Jego sztuki teatralne, niezmiennie obecne w światowym repertuarze, przyniosły mu miano „Węgierskiego Molièra”. Jednak to właśnie „Chłopcy z Placu Broni” zapewniły mu nieśmiertelność i miejsce w kanonie literatury światowej. Ta prosta historia o grupie chłopców broniących swojego placu zabaw przed inną bandą stała się uniwersalną opowieścią o przyjaźni, honorze i poświęceniu, która porusza kolejne pokolenia czytelników na całym świecie.
Podsumowanie – dlaczego warto poznać Ferenca Molnára i jego twórczość
Współczesne wydanie „Chłopców z Placu Broni” w języku polskim
Ferenc Molnár, autor „Chłopców z Placu Broni”, to pisarz, którego twórczość warto poznać z wielu powodów. Jego najsłynniejsza powieść, napisana w 1907 roku, do dziś zachwyca czytelników na całym świecie swoją prostotą i uniwersalnym przesłaniem. Historia chłopców walczących o swój plac zabaw stała się metaforą patriotyzmu, przyjaźni i poświęcenia, wartości aktualnych niezależnie od epoki.
Choć Molnár był przede wszystkim dramaturgiem, to właśnie ta powieść dla młodzieży zapewniła mu nieśmiertelność. Paradoksalnie, książka, którą napisał głównie z powodów finansowych, stała się jego najtrwalszym dziełem i jedną z najbardziej rozpoznawalnych powieści węgierskich na świecie.
Poznanie Ferenca Molnára i jego twórczości pozwala lepiej zrozumieć nie tylko literaturę węgierską początku XX wieku, ale także uniwersalne wartości, które przekazywał w swoich dziełach. „Chłopcy z Placu Broni”, mimo upływu ponad stu lat od publikacji, wciąż pozostają lekturą, która porusza i inspiruje kolejne pokolenia czytelników, ucząc ich, że przyjaźń, honor i gotowość do poświęceń są wartościami ponadczasowymi.
Nazywam się Adam Klastor i jako redaktor wraz z całym zespołem mam przyjemność zaprosić Cię do świata, w którym pomaganie staje się drogą do sukcesu. Wierzymy, że nasz portal to nie tylko bezinteresowna pomoc, ale także niezwykła szansa na rozwój.
