Durszlak czy cedzak? Etymologia, znaczenie i zastosowanie w kuchni

Durszlak to jedno z tych podstawowych narzędzi kuchennych, które znajdziemy w niemal każdym domu. Służy do odcedzania makaronu, płukania warzyw i owoców, a także wielu innych zastosowań kulinarnych. Choć wydaje się być prostym przyrządem, kryje za sobą ciekawą historię językową i różnorodne warianty regionalne. W tym artykule przyjrzymy się etymologii słowa „durszlak”, porównamy go z cedzakiem, omówimy poprawną pisownię oraz przedstawimy jego zastosowania w kuchni.

Durszlak a cedzak – podstawowe różnice

Choć w codziennym języku terminy „durszlak” i „cedzak” bywają używane zamiennie, istnieją między nimi pewne różnice. Durszlak to zazwyczaj głębsze naczynie w kształcie misy z licznymi otworami, często wyposażone w dwa uchwyty po bokach lub nóżki umożliwiające stabilne ustawienie. Wykonany jest najczęściej ze stali nierdzewnej, choć spotyka się również modele z tworzywa sztucznego, silikonu czy emaliowane.

Cedzak natomiast to płytsze naczynie, często z jednym uchwytem lub rączką, przypominające nieco dużą łyżkę z otworami. Służy do odcedzania mniejszych ilości produktów, np. pojedynczej porcji makaronu czy warzyw. Cedzaki mają zwykle mniejszą pojemność niż durszlaki i są bardziej poręczne przy szybkim odcedzaniu.

Warto zauważyć, że w niektórych regionach Polski, szczególnie na wschodzie, słowo „durszlak” jest używane do określenia obu tych przyborów, podczas gdy w innych częściach kraju rozróżnienie to jest bardziej wyraźne.

Skąd się wzięła nazwa „durszlak”? Etymologia słowa

Słowo „durszlak” ma interesującą etymologię, która sięga języka niemieckiego. Pochodzi od niemieckiego wyrazu „Durchschlag”, który dosłownie oznacza „przebicie” lub „przedziurawienie”. W języku niemieckim „durch” oznacza „przez”, a „schlagen” – „uderzać”, co razem tworzy obraz przedmiotu, przez który coś przechodzi.

Do polszczyzny wyraz ten trafił prawdopodobnie w okresie zaborów lub wcześniejszych silnych wpływów niemieckich na polskie rzemiosło i gospodarstwo domowe. Z czasem niemieckie „Durchschlag” uległo polonizacji i przekształciło się w łatwiejsze do wymówienia dla Polaków słowo „durszlak”.

Warto zauważyć, że podobne zapożyczenia z języka niemieckiego dotyczące sprzętów kuchennych nie są w polszczyźnie rzadkością – przykładem może być „szuflada” (od niemieckiego „Schublade”) czy „brytfanna” (od „Bratpfanne”).

Durszlak po śląsku i gwarowo

W różnych regionach Polski można spotkać odmienne określenia na durszlak, co świadczy o bogactwie polskich dialektów i gwar. Na Śląsku używa się często określenia „durchszlag” lub „durszlag”, które jest bliższe oryginalnemu niemieckiemu słowu „Durchschlag”.

W innych regionach Polski można usłyszeć takie określenia jak:

• Rzeszotko – używane głównie na Podlasiu
• Cadzak lub cedzak – popularne na Mazowszu i w centralnej Polsce
• Druślak – spotykane w niektórych częściach Małopolski
• Sitko – choć technicznie oznacza nieco inny przyrząd, w niektórych regionach używane zamiennie z durszlakiem

Te regionalne warianty nazewnictwa pokazują, jak bogata jest polska tradycja kulinarna i jak różnorodnie kształtowały się wpływy językowe w poszczególnych częściach kraju.

Zastosowanie durszlaka w kuchni: nie tylko do makaronu

Durszlak to niezwykle wszechstronny przyrząd kuchenny, którego zastosowanie wykracza daleko poza odcedzanie makaronu. Oto najczęstsze sposoby wykorzystania durszlaka w kuchni:

Warto zwrócić uwagę na różne rodzaje durszlaków dostępnych na rynku, które są dostosowane do konkretnych zastosowań:

Wybór odpowiedniego durszlaka zależy od indywidualnych potrzeb i preferencji. Warto zwrócić uwagę na wielkość otworów – durszlaki z mniejszymi otworami sprawdzą się przy odcedzaniu drobnych produktów, jak ryż czy kasza, podczas gdy te z większymi otworami są idealne do makaronu i warzyw.

Durszlak po angielsku i w innych językach

Jak przetłumaczyć słowo „durszlak” na język angielski? Najczęściej używanym odpowiednikiem jest „colander” – termin określający naczynie z otworami służące do odcedzania. W brytyjskim angielskim można również spotkać określenie „strainer„, choć odnosi się ono częściej do cedzaka (z rączką) niż klasycznego durszlaka.

W amerykańskim angielskim funkcjonuje także określenie „pasta strainer„, które bezpośrednio wskazuje na jedno z głównych zastosowań tego przyrządu. Warto jednak pamiętać, że „strainer” w ścisłym znaczeniu to raczej odpowiednik polskiego cedzaka, a nie durszlaka.

Interesujące jest, jak różne języki nazywają ten przyrząd kuchenny:

• Niemiecki: Sieb lub Durchschlag (źródłosłów polskiego „durszlak”)
• Francuski: passoire lub égouttoir
• Włoski: colino lub scolapasta (dosłownie „odcedzacz do makaronu”)
• Hiszpański: colador lub escurridor
• Rosyjski: дуршлаг (durszlag) – zapożyczenie podobne do polskiego

Ciekawe jest to, że w wielu językach słowiańskich, podobnie jak w polskim, funkcjonują zapożyczenia z języka niemieckiego, co świadczy o historycznych wpływach niemieckiej kultury kulinarnej w Europie Środkowo-Wschodniej.

Poprawna pisownia: durszlak, nie duszlak

W języku polskim często spotyka się błędną pisownię słowa „durszlak” jako „duszlak”. Błąd ten wynika prawdopodobnie z uproszczenia wymowy, gdzie głoska „r” jest pomijana dla łatwiejszej artykulacji. Jednak zgodnie z zasadami poprawnej polszczyzny, prawidłowa forma to „durszlak” – z literą „r”.

Warto pamiętać, że pisownia ta jest bezpośrednio związana z niemieckim źródłosłowem „Durchschlag”, gdzie również występuje głoska „r”. Poprawna wymowa powinna uwzględniać tę głoskę, choć w szybkiej, potocznej mowie często jest ona pomijana.

Inne częste błędy związane z tym słowem to:

• „Dulszak” – przestawienie liter
• „Durszlag” – forma bliższa niemieckiemu oryginałowi, ale niepoprawna w standardowym języku polskim (choć akceptowalna w gwarze śląskiej)
• „Durzlak” – przestawienie liter „sz” i „r”

Poprawna odmiana słowa „durszlak” przez przypadki wygląda następująco:

Współczesne rodzaje durszlaków i innowacje

Choć durszlak jest przyrządem o wielowiekowej tradycji, współczesny rynek oferuje liczne innowacyjne rozwiązania, które zwiększają jego funkcjonalność. Wśród nowoczesnych typów durszlaków warto wymienić:

Ciekawym rozwiązaniem są również durszlaki wielofunkcyjne, łączące cechy różnych przyborów kuchennych:

• Durszlak-miska – z wyjmowanym wkładem durszlakowym, który można używać jako osobne naczynie lub w połączeniu z miską
• Durszlak-deska do krojenia – z wbudowanym durszlakiem, umożliwiającym natychmiastowe płukanie pokrojonych produktów
• Durszlak z pokrywką – pozwalający na wygodne przechowywanie odcedzonych produktów w lodówce

Nowoczesne durszlaki wykonywane są z różnorodnych materiałów, które mają swoje specyficzne zalety:

Wybierając durszlak, warto kierować się nie tylko ceną, ale przede wszystkim jakością wykonania, funkcjonalnością i dopasowaniem do własnych potrzeb kulinarnych. Dobry durszlak to inwestycja na lata, która znacząco ułatwi codzienne czynności w kuchni.

Podsumowanie: durszlak jako nieodłączny element kuchennej historii

Durszlak, choć niepozorny, stanowi fascynujący przykład przedmiotu codziennego użytku, który łączy w sobie historię języka, tradycję kulinarną i praktyczną funkcjonalność. Od niemieckiego „Durchschlag” do polskiego „durszlaka”, od tradycyjnych metalowych form po nowoczesne składane konstrukcje – ten przyrząd kuchenny przeszedł długą drogę, pozostając niezmiennie użytecznym narzędziem w każdej kuchni.

Niezależnie od tego, czy używamy go do odcedzania makaronu, płukania owoców czy jako prowizorycznego parowaru, durszlak pozostaje symbolem prostoty i skuteczności w kuchennym instrumentarium. Jego nazwa, choć często błędnie zapisywana jako „duszlak”, stanowi ciekawy przykład językowego zapożyczenia, które na stałe wpisało się w polski słownik kulinarny.

Pamiętajmy więc o poprawnej pisowni i wymowie tego słowa, a także o wszechstronnych możliwościach zastosowania durszlaka w kuchni – tego niepozornego przyrządu o bogatej historii i niezliczonych zastosowaniach.

Źródła

[1] Słownik Języka Polskiego PWN – https://sjp.pwn.pl/slowniki/durszlak.html

[2] Wielki Słownik Etymologiczno-Historyczny Języka Polskiego – https://wsjp.pl/haslo/podglad/24972/durszlak

[3] Poradnia Językowa PWN – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/durszlak;15641.html

[4] Encyklopedia PWN – Kulinaria – https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/kulinaria;3928688.html

[5] Słownik Gwar Polskich – https://rcin.org.pl/dlibra/publication/20029/edition/7637

[6] Cambridge Dictionary – https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/colander

[7] Etymologiczny Słownik Języka Polskiego – https://etymologia.org/wiki/durszlak